Podczas XXXV Forum Ekonomicznego w Karpaczu dr Natalia Krygowska-Nowak z INDORO przedstawiła wyniki ogólnopolskiego badania potrzeb kompetencyjnych w sektorze zdrowia psychicznego. Badanie objęło 1 620 osób i 34 obszary kompetencji, pozwalając porównać perspektywę pracowników, pracodawców i kadry zarządzającej oraz ekspertów sektora. Jego wyniki stały się wprowadzeniem do debaty „Standardy opieki zdrowia psychicznego”, z udziałem przedstawicieli Ministerstwa Zdrowia, konsultantów krajowych i praktyków sektora.
1 620 respondentów, 34 obszary kompetencji i trzy perspektywy
Badanie przedstawione w Karpaczu jest pierwszym badaniem tej skali poświęconym potrzebom kompetencyjnym kadr polskiego sektora zdrowia psychicznego. Wzięło w nim udział 1 620 osób, w tym 1 385 specjalistów pracujących bezpośrednio z pacjentami i klientami, 160 pracodawców i przedstawicieli kadry zarządzającej oraz 75 trenerów, superwizorów i przedstawicieli środowiska naukowego.
Analizie poddano 34 obszary kompetencji: 13 dotyczących wiedzy, 13 umiejętności oraz 8 kompetencji społecznych. Obejmowały one m.in. diagnozę, standardy pracy, interwencję kryzysową, pracę z rodziną i środowiskiem pacjenta, współpracę zespołową, dobrostan zawodowy oraz wykorzystanie narzędzi cyfrowych.
Metodologię badania opracowała dr Natalia Krygowska-Nowak, ekspertka ds. badań INDORO. Badanie powstało we współpracy z Grupą Roboczą ds. monitoringu i identyfikacji potrzeb kwalifikacyjno-zawodowych, kierowaną przez Joannę Szyman.
Zgoda co do kierunku, duża różnica w ocenie skali potrzeb
Jeden z najważniejszych wyników badania dotyczy różnicy między samooceną pracowników a oceną dokonywaną przez pracodawców i ekspertów.
Wszystkie trzy grupy są zgodne, że każdy z 34 badanych obszarów wymaga wzmocnienia. Jednocześnie we wszystkich obszarach osoby oceniające kompetencje z zewnątrz wskazują większe potrzeby niż sami pracownicy. Typowa różnica między tymi perspektywami wynosi około 22–25 punktów procentowych.
Największe rozbieżności pojawiają się przy kompetencjach związanych z pracą środowiskową, komunikacją i współpracą z rodziną pacjenta, rozpoznawaniem granic własnych kompetencji oraz interwencją kryzysową. W przypadku pracy środowiskowej i komunikacji z rodziną różnica sięga 32 punktów procentowych.
To ważny wynik nie tylko dla samego sektora zdrowia psychicznego, ale również dla sposobu diagnozowania potrzeb kompetencyjnych. Kompetencje relacyjne i środowiskowe są szczególnie trudne do oceny wyłącznie na podstawie samooceny. Ich rzeczywisty poziom ujawnia się w praktyce – w relacji z pacjentem i rodziną, we współpracy zespołowej, podczas superwizji i omawiania konkretnych przypadków.
Są również obszary, w których wszystkie perspektywy spotykają się
Badanie pozwoliło zidentyfikować dwa szczególnie wyraźne wspólne priorytety: pracę z zaburzeniami współwystępującymi, takimi jak ASD, PTSD czy uzależnienia, oraz diagnozę zaburzeń osobowości zgodnie z klasyfikacją ICD-11.
W przypadku zaburzeń współwystępujących dużą potrzebę wzmocnienia kompetencji wskazuje 58% pracowników, 76% pracodawców i ekspertów oraz aż 88% trenerów i superwizorów. Diagnoza zaburzeń osobowości w ICD-11 osiąga odpowiednio 63%, 73% i 83%.
Z punktu widzenia projektowania działań rozwojowych jest to szczególnie istotne: są to obszary, których znaczenie dostrzegają zarówno sami uczestnicy potencjalnych szkoleń, jak i osoby odpowiedzialne za organizację pracy i rozwój kadr.
Dobrostan zawodowy nie jest problemem wyłącznie osób rozpoczynających pracę
Silnym sygnałem płynącym z badania jest również potrzeba wsparcia dobrostanu zawodowego.
52% pracowników wskazuje potrzebę wzmocnienia kompetencji związanych z zapobieganiem wypaleniu zawodowemu, 50% – z radzeniem sobie ze stresem, a 48% – z refleksją nad własną praktyką i superwizją. W ocenach pracodawców i ekspertów wartości te rosną do około trzech czwartych badanych.
Co istotne, problem wypalenia nie zanika wraz z doświadczeniem zawodowym. Wynik utrzymuje się na podobnym poziomie niezależnie od tego, czy dana osoba pracuje w sektorze dwa lata, czy ponad dwadzieścia. Wypalenie i stres znalazły się także wśród najważniejszych potrzeb we wszystkich trzynastu analizowanych grupach zawodowych.
Największe potrzeby nie zawsze dotyczą grup, o których mówi się najczęściej
Szczególnie wysokie potrzeby kompetencyjne deklarują pielęgniarki psychiatryczne i terapeuci zajęciowi – grupy pozostające często poza głównym nurtem oferty rozwojowej kierowanej do sektora.
Wśród terapeutów zajęciowych blisko 80% wskazuje potrzebę rozwoju kompetencji w pracy z pacjentem pobudzonym lub agresywnym, a 78% – w zakresie kryzysu samobójczego. Wśród pielęgniarek psychiatrycznych kryzys samobójczy wskazuje 77% badanych, a zapobieganie wypaleniu i radzenie sobie ze stresem – po około 74%.
To jeden z przykładów pokazujących, dlaczego projektowanie oferty rozwojowej wyłącznie na podstawie najbardziej widocznych zawodów lub najczęściej oferowanych tematów może prowadzić do pomijania grup o bardzo dużych potrzebach.
Nie wystarczy wiedzieć, czego uczyć. Trzeba jeszcze stworzyć warunki do udziału
Badanie pokazuje również bardzo wyraźne bariery organizacyjne i finansowe.
Dla osób pracujących bezpośrednio z pacjentami najważniejszą barierą są koszty – wskazuje je 67% badanych. Kolejnym problemem jest obciążenie pracą. Blisko połowa pracowników może przeznaczyć na rozwój kompetencji nie więcej niż osiem godzin miesięcznie.
Na początku kariery problem finansowy jest jeszcze większy – koszt wskazuje 79% osób ze stażem poniżej dwóch lat. Z kolei wraz ze wzrostem doświadczenia coraz większą barierą staje się brak czasu.
Wyniki prowadzą więc do bardzo praktycznego wniosku: skuteczne programy rozwoju kompetencji powinny być krótsze, możliwe do pogodzenia z pracą zawodową, oparte w większym stopniu na warsztacie i praktyce oraz dostępne dzięki finansowaniu zewnętrznemu. Wnioski z badania wskazują również na potrzebę szerszego wykorzystania superwizji i informacji zwrotnej jako elementów rozwoju zawodowego.
Od wyników badania do debaty o systemie
Prezentacja dr Natalii Krygowskiej-Nowak była wprowadzeniem do odbywającej się podczas Forum Ekonomicznego debaty „Standardy opieki zdrowia psychicznego”.
W panelu uczestniczyli przedstawiciele administracji publicznej, konsultanci krajowi oraz eksperci reprezentujący różne części systemu ochrony zdrowia psychicznego, w tym wiceministra zdrowia Katarzyna Kęcka, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychoterapii Łukasz Müldner-Nieckowski, Joanna Szyman, Bożena Hrycan, Izabela Ciuńczyk i Urszula Szybowicz. Panel moderowała Anna Grzelka, przewodnicząca Sektorowej Rady ds. Kompetencji – Zdrowie Psychiczne.
Rozmowa dotyczyła nie tylko potrzeb kompetencyjnych kadr, ale również regulacji dotyczących zawodów, zmian systemowych potrzebnych dla poprawy jakości i bezpieczeństwa opieki oraz przygotowania systemu zdrowia psychicznego na sytuacje kryzysowe.
Szczególne podziękowania kierujemy do Joanny Szyman, przewodniczącej grupy roboczej odpowiedzialnej za obszar badań, za jej zaangażowanie w przygotowanie badania, pracę nad interpretacją wyników oraz wniesienie do raportu perspektywy praktyka i osoby zarządzającej sektorem.
Badania, które mają prowadzić do działania
W INDORO traktujemy badania potrzeb kompetencyjnych jako narzędzie służące podejmowaniu konkretnych decyzji. Samo wskazanie, że „brakuje kompetencji”, ma ograniczoną wartość. Znacznie ważniejsze jest ustalenie, których kompetencji brakuje, komu, w jakim stopniu, gdzie różnią się perspektywy poszczególnych grup oraz jakie bariery uniemożliwiają ich rozwój.
Dopiero takie dane mogą być podstawą projektowania programów rozwojowych, rekomendacji dla pracodawców i systemu edukacji oraz instrumentów publicznego wsparcia rozwoju kompetencji.
Badanie zostało przeprowadzone w ramach projektu „Monitorowanie i identyfikacja potrzeb kompetencyjnych na rynku pracy w Sektorze Zdrowie Psychiczne”, realizowanego przez Polskie Towarzystwo Psychiatryczne w partnerstwie ze Związkiem Pracodawców Firm Innowacyjnych, Doradczych i Rozwojowych INDORO. Projekt jest realizowany w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027 i współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus.
Pełny raport wraz z wynikami szczegółowymi dla poszczególnych grup zawodowych jest dostępny na stronie www.rada-zdrowie-psychiczne.org